سرخس به فتح سين و را و سكون خا و سين مهمله اسم فارسى است و به يونانى بطارس و در تنكابن و ديلم جماز و به هندى كيل دارو و بسوره نيز و در بنگاله پكراج نامند . ماهيت آن : بيخى است سياه رنگ مايل به سرخى و پر گره و پر از ريشه‌هاى باريك و نر و ماده مىباشد نر آن بىساق و بىثمر و بىگل بلكه شاخى از بيخ آن مىرويد به قدر ذرعى و كمتر از آن و بر اطراف آن برگ‌هاى مشرف نزديك به هم شبيه به پرهاى بال مرغابى و ماده آن بىشاخ و منحصر بر يك برگ مرتفع و تا چهار سال قوّت آن باقى مىماند و بهترين سنگين مايل به سياهى است كه مكسور آن فستقى رنگ باشد . طبيعت آن : در دويّم گرم و در اول خشك . افعال و خواص آن : جالى و مفتح و محلل نفخ و مجفف بيلذع و مفرح و دافع قمل و بخار سوداوى و مسهل اقسام كرم شكم و امعا خصوصاً با خربق سفيد يا سياه و با سقمونيا و عسل و به دستور لعوق آن با عسل مخرج ماء اصفر و مانع حمل و مسقط جنين و حب القرع است و جهت خفقان عسر العلاج و جراحت گرده و مثانه و عرق النساء و نقرس و درد مفاصل نافع و آشاميدن يك مثقال آن با سه عدد زرده تخم مرغ نيم برشت سه روز متوالى جهت رفع كوفتگى اعضا و سقطه و ضربه بغايت مفيد و چون از نوع نر آن شش رطل تازه نازك را به قدر باقلى ريزه كرده و در دوازده رطل عسل بجوشانند تا مهرّا شود و با عسل يكسان گردد و دو صد مثقال بماند و هر روز چهارده مثقال آن را بنوشند جهت رفع درد وركين مزمن مجرب و ذرور خشك آن جهت جراحت رطبه عسرة العلاج بغايت آزموده و چهار درم آن با شراب جهت اخراج حب القرع و جنين و سه درم آن جهت اخراج حيات كه كرم دراز معده است و شرط استعمال آن آنست كه قبل از آن سير خشك بخورند و برگ تازه نورسته آن ملين طبع و چون چند روز متوالى بياشامند مواد منتن چشم را به پلك دفع كند و ضماد آن بر هر عضوى موجب اخراج فضول و چون با حنا بر سر طلا نمايند جهت منع نزول آب در چشم نزد ابتداى علامات آن مفيد و فرش نمودن برگ آن در خانه مانع كيك . مضر گرده ، مصلح آن شيح ارمنى . مقدار شربت آن : تا ده مثقال . بدل آن : قنبيل است . سرس به كسر سين مهمله و را و سين مهمله در آخر اسم درخت است هندى و گويند كه آن را سلطان الاشجار و به فارسى درخت زكريا نامند . ماهيت آن : درخت هندى است موزون و برگ آن بادامى شكل و بىتشريف به عرض انگشت كوچكى و به طول يك و نيم بند انگشت و از برگ تمر هندى اندك بزرگتر و به شكل آن و در شاخ‌هاى باريك محاذى يكديگر و متراكم و گل آن شبيه به گل گلاب جامون و خوشبو و رنگ آن زرد و بعضى سفيد نيز نادراً و تخم آن به قدر تخم خيارشنبر و از آن كوچكتر و نازك و در غلافى مانند تخم قرظ امّا از غلاف آن بزرگتر و بسيار پهن‌تر و تازه آن نرم و خشك آن بسيار صلب و دير كوبيده مىگردد و طعم مغز خام آن شبيه به طعم نخود خام امّا با اندك عفوصت و حدت كمى و پوست درخت آن ضخيم و خشن . طبيعت آن : سرد و خشك و شايد گرم باشد . افعال و خواص آن : خوردن برگ پخته آن جهت رفع شبكورى كه آن را بخورند و عصاره برگ آن را در چشم بچكانند و نيز بخورند و مضمضه به آب مطبوخ پوست درخت آن جهت تقويت لثه و دندان مجرب و چون پوست درخت آن را مقدار يك ماشه نرم كوفته بيخته روغن گاو تازه مقدار سه چهار توله تا پنج توله را داغ كرده از آتش برگرفته به آن ممزوج كرده بخورند و همچنين تا پنج روز يا ده روز و در بين و بعد از آن نمك و ترشى و بادى و بقول و پياز و سير و پنير و لبنيات و آب سرد و جماع و اعراض نفسانيه و بدنيه پرهيز نمايند جذام و خدر و قروح خبيثه و ساعيه و جرب متقرح و فالج و لقوه و استرخا و اوجاع مفاصل و قوبا و امثال آنها را از امراض دماغيه و عصبانيه نافع و عرق آن كه يك وزن آن را نيم كوفته امّا پوست نازك اندرون آن را دور كنند و با چهار پنج وزن آن آب خالص سه چهار شبانه روز بگذارند پس به دستور مقرر عرق كشند و تا بيست و يك روز يا زياده به حسب حاجت و قدر مرض بنوشند جهت امراض مذكوره نافع و اگر با آن نيم وزن تا يك وزن پوست درخت نيم بسيار كهنه نيز اضافه نمايند بهتر و اقوى است و بايد كه غذا منحصر بر گوشت طيور لطيفه خفيفه مانند دراج و طيهوج و گنجشك و امثال اينها و از حبوب برنج و گندم و ارهر كه تور نيز نامند و روغن گاو تازه بسيار باشد و اگر مدت پنج يوم روغن آن را بخورند پرهيز را بعد از آن تا بيست و پنج يوم مرعى دارند و اگر ده روز تا پنجاه يوم و در عرق دو چند ايام شرب آن كافى است و بايد عرق آن را در ظرف رويين نگاه دارند زيرا كه ظرف آبگينه را مىشكند و ضماد آن جهت يرقان و دماميل و بثور اورام و حكه و جرب و رفع زهر جانوران سمى و فساد خون و ذرور پوست درخت خشك كرده آن جهت التيام زخمها و خشك نمودن آنها هر چند كهنه شده باشند و استشمام گل آن جهت رفع صداع و شقيقه و چون بيخ نوع سفيد گل آن را در دهن گيرند امساك منى آورد و تخم آن را چون مقدار يك